Tại sao giới trí thức lại thường theo chủ nghĩa xã hội?
Mình nhớ dạo đi học ở Paris, cãi lộn với tây đầm mệt nghĩ. Cuối tuần xem chương trình Bernard Pivot thì lại càng Chán Mớ Đời khi thấy các tác giả mới ra sách nói chuyện về xã hội chủ nghĩa, chủ nghĩa cộng sản, thiên đường, thế giới đại đồng rồi đùng một cái họ khám phá vụ Khờ-Me đỏ sát hại chính đồng bào của họ. Rồi cuốn sách Killing Fields ra đời rồi đến cuốn phim nói về cuộc đời ông Dith Pran, mà mình có ăn cơm với ông ta một lần ở New York.
Dạo ấy ở Pháp quốc có đến 25% cử tri bầu cho đảng Cộng sản pháp. Nhớ ông bí thư của đảng cộng sản pháp mỗi lần lên đài truyền hình là phải nghe ông ta lập lại mấy lần “c’est un scandal”. Hàng năm họ có lễ hội được gọi Fête de l’humanité. Người đi đông như quân Tây đầm. Sau này mình sang Ý Đại Lợi làm việc thì còn chới với hơn nữa vì đảng cộng sản mạnh hơn cả bên tây. Đâu năm 1981 hay 1982 chi đó, người Pháp bầu ông François Mitterand làm tổng thống với sự ủng hộc ủa đảng cộng sản (25% cử tri pháp) và chính phủ Mitterand hồ hởi áp dụng các chương trình cải tiến xã hội với các chưogn tình phúc lợi khiến Pháp quốc ngày nay te tua.
Giới trí thức âu châu có thể bị hấp dẫn bởi những học thuyết mở đường cho một dạng “kỹ nghệ xã hội”, quan niệm cho rằng các thay đổi tích cực phải được thúc đẩy từ trên xuống, theo chiều dọc. Như các tác giả như Émile Zola, Balzac,… chỉ trích về giai cấp nhà giàu trưởng giả mà khi xưa, ông tây bà đầm bắt mình đọc nhưng chả hiểu gì cả. Sau này qua Tây mới đọc lại, mới giác ngộ cách mạng lý do. Tại sao? Bởi nếu tiến bộ nảy sinh từ việc áp dụng “công thức” cho một xã hội lý tưởng, thì giới trí thức sẽ trở thành những người bảo chứng cho hạnh phúc của đồng bào mình, được trao một sứ mệnh: dẫn dắt xã hội tới một tương lai tốt đẹp hơn. Ngược lại, nếu tiến bộ chủ yếu xuất hiện từ dưới lên, từ sáng kiến tự phát của các cá nhân, từ xã hội dân sự, từ thị trường thì giới trí thức chỉ còn vai trò mô tả và phân tích, chứ không thể tạo ra ảnh hưởng đáng kể, ít nhất là không phải ảnh hưởng tích cực đáng kể. Nói chung họ chỉ lý thuyết chớ chưa bao giờ trải nghiệm thành lập công ty này nọ.
Thiên hạ đến nhà mình hay cho ý kiến không công, phải làm cái này làm cái kia hay khi họ đến vườn thì dặn mình phải làm cái này cái nọ. Trồng cây này trống trái kia, đủ trò. Hình ảnh tương tự các trí thức muốn thay đổi xã hội đủ trò nhưng chả làm gì cả. Tương tự khi xưa, mình vẽ thiết kế nhà cửa hay các toà cao ốc này nọ nhưng khi va chạm thực tế thì khó thực hiện vì ngân sách của khách hàng rất thấp so với ý tưởng của mình đưa ra. Ngoại trừ các đồ án ở Saudi Arabia.
Friedrick Hayek nhận xét, “Ý tưởng tái thiết hoàn toàn xã hội, hấp dẫn giới trí thức hơn nhiều so với những suy tư thực dụng của những người chủ trương cải thiện dần dần trật tự hiện hữu.” Trong L’Opium des intellectuels (Thuốc phiện của giới trí thức), Raymond Aron kể rằng giới trí thức Pháp thời Chiến tranh Lạnh thường có thái độ thù địch với Hoa Kỳ, chính vì nước Mỹ đạt được những bước tiến khổng lồ nhờ sáng kiến cá nhân của công dân chứ không phải nhờ một “ý tưởng thiên tài” nào đó (chủ nghĩa cộng sản) được áp đặt cho toàn xã hội. Nhớ dạo đó ở âu châu gần như tuần nào cũng có biểu tình chống Pershing, hoả tiễn nguyên tử của mỹ được đặt tại Anh quốc và các nước âu châu khác, chỉ hướng về phía liên sô.
T tiến Thomas Sowell nhận thấy rằng giới trí thức có xu hướng nghiên cứu, ca ngợi và say mê những giai đoạn lịch sử có nhiều thay đổi về luật pháp (quyền mới, phúc lợi xã hội mới…), những thứ mà họ có thể tưởng tượng rằng mình góp phần tạo nên nhưng lại dửng dưng trước những cải thiện về đời sống con người, đôi khi còn quan trọng hơn nhiều, đến từ sức sống của xã hội dân sự (ngay cả khi chính những tiến bộ ấy đã tạo điều kiện cho các thành tựu xã hội ở các thập niên sau).
Cho tới tận ngày nay, khoa học xã hội vẫn không mấy hứng thú với sự cải thiện phi thường về mức sống chỉ trong vài thập niên ở Hương cảng, Đài Loan, Tân Gia Ba hay Nam Hàn. Những nơi đạt được điều đó nhờ giảm vai trò của chính phủ trong nền kinh tế. Điều này đặt ra một câu hỏi: liệu những trí thức tự nhận là theo đuổi công bằng xã hội thực sự ưu tiên cải thiện số phận của những người bất hạnh nhất, hay họ ưu tiên khẳng định tầm quan trọng của chính mình trong việc cải thiện số phận ấy? Gustave Le Bon viết: “Điều các nhà giáo điều thực sự quan tâm, không phải là sự xuất hiện của chủ nghĩa xã hội, mà là sự xuất hiện của những người xã hội chủ nghĩa.”
Theo cùng một hướng, nhà tiểu luận Vera Nikolski cho thấy giới trí thức thường đánh giá thấp vai trò của tiến bộ kỹ thuật trong việc giải phóng phụ nữ (đồ gia dụng, thuốc tránh thai, phá thai, sự gia tăng năng suất khiến sức mạnh thể chất trở nên kém quan trọng hơn) và đánh giá quá cao vai trò của các tư tưởng bình đẳng. Cũng lưu ý rằng vào thế kỷ XIX, trong lúc John Stuart Mill kêu gọi các trường đại học đào tạo “những bộ óc có khả năng cải tạo và tái sinh xã hội”, mô tả tầng lớp tinh hoa trí thức là “những cái đầu suy nghĩ, đi trước phần còn lại của xã hội”, không có họ thì đời sống con người sẽ trì trệ”, thì cuộc Cách mạng Công nghiệp lại đang biến đổi tận gốc điều kiện sống của nhân loại. Cuộc cách mạng ấy được dẫn dắt, trong số những người khác, bởi Thomas Edison và Henry Ford,những người gần như không được học hành bài bản và bởi anh em họ Wright, những người thậm chí còn chưa tốt nghiệp trung học.
Cuộc thảo luận này có thể gợi ra một câu trả lời cho câu hỏi: làm sao giải thích được “sự mê đắm bạo chúa” của giới trí thức? Tại sao trong suốt thế kỷ XX họ lại tỏ ra dễ dãi với những nhà độc tài khát máu nhất?” Mình nhớ cãi lộn với đám tây đầm về Mao Trạch Đông, chúng rất phục Mao chủ tịch, kêu cuộc cách mạng văn hoá, nghe nói đã giết trên 60 triệu người Tàu, phá vỡ cái cũ để xây dựng cái mới, một thiên đường của giới vô sản. Nhiều tên tôn thờ Stalin nhưng lại chửi Hitler nên mình cũng chả hiểu nhiều. Đối với mình Stalin, Hitler hay Mao Trạch đông, những kẻ độc tài đều là những tên đồ tể.
Nhà triết học Roger Scruton trả lời: “Giới trí thức tự nhiên bị quyến rũ bởi ý tưởng về một xã hội được hoạch định, bởi họ tin rằng mình sẽ là người điều hành nó.” Theo ông Mikhail Bakunin, “mục tiêu thật sự của các trí thức Marxist là thiết lập một nền cai trị của giới học giả” tức một chế độ nơi các lý thuyết gia Marxist nắm quyền lực. Sai lầm của các nền dân chủ tự do, theo họ, chính là vì chúng quá tự do: chúng “dành chỗ cho hành động tự phát của mọi người, từ bỏ tham vọng xây dựng trật tự xã hội theo một kế hoạch và khuất phục tương lai theo ý chí của mình” (Raymond Aron). Ngược lại, nếu chủ nghĩa cộng sản lại hấp dẫn giới trí thức, có lẽ là một chế độ dựa trên sự bóc lột công nhân bởi giới trí thức.
Nhớ trước khi ông vua Charles của Anh quốc công du Hoa Kỳ, nhiều người Mỹ xuống đường trương biểu ngữ “No King” nhưng khi ông vua xứ sương mù đến Hoa Kỳ thì quốc hội Hoa Kỳ ai nấy đều vỗ tay như bắp rang ông vua khiến mình ngu lâu dốt sớm là càng ngu bền vững. Mình thì không thích vua chúa từ thời Bảo đại nên khi xưa ở Paris, ông Gignac người viết cuốn Con Rồng Annam, mỗi tuần đi gặp vua Bảo Đại để phỏng vấn để ghi lại chi tiết để viết. Có hỏi mình muốn gặp vua hay không thì mình chỏ biết lắc đầu.
George Orwell đã đưa ra phân tích tương tự từ năm 1946. Ở Anh, ông viết, những trí thức ủng hộ Joseph Stalin thường là “những cá nhân tầm thường, bất mãn với hệ thống, khao khát nhiều quyền lực và sự công nhận hơn”. Những người ấy nhìn sang Liên Xô và thấy hoặc tưởng rằng thấy một hệ thống loại bỏ tầng lớp thượng lưu, giữ giai cấp công nhân đúng vị trí của nó và trao quyền lực tuyệt đối cho những người như họ. Mong muốn thầm kín của họ: thay thế chủ nghĩa xã hội bình đẳng bằng một xã hội phân tầng nơi giới trí thức cuối cùng cũng có thể cai trị hoàn toàn đám nông dân ngu dốt.
Sau chuyến đi tới Cuba, Simone de Beauvoir đã kể lại cách bà, Jean-Paul Sartre và Fidel Castro cùng đi khắp hòn đảo, đặc biệt để Castro có thể “quở trách” nông dân và “yêu cầu họ làm tốt hơn”. Một hôm họ đi ngang qua những công nhân đang xây một ngôi làng. Chỉ nhìn thoáng qua, Castro đã nhận ra những sai sót trong thiết kế kiến trúc. Thế là ông “nằm dài xuống đất và vẽ trên cát sơ đồ của cả ngôi làng; rồi người ta mang cho ông một mảnh bìa để ông chép lại bản vẽ. Những người nông dân hoan hô ông: họ sẽ làm theo chỉ dẫn của ông.” Bà Beauvoir còn kể rằng công nhân Cuba “luôn ngẩng đầu nhìn lên” để xem trực thăng của Castro có tới không, hy vọng ông sẽ từ trên trời hạ xuống để soi sáng cho họ bằng trí tuệ của mình. Khó có thể tìm được hình ảnh ẩn dụ nào đẹp hơn. Lâu lâu thấy đài truyền hình chiếu cảnh bác Kim Ủn của bắc Triều Tiên, chắp tay sau đít đi kinh lý, mấy tên tướng hay cán bộ đáng tuổi ông nội của bác Kim, cầm bút và sổ tay ghi lia lịa những lời dạy của bác Kim. Sau này chắc Bác Kim sẽ cho xuất bản cuốn sách đỏ (Petit livre rouge) như Mao Trạch Đông khi xưa làm. Mình có mua cuốn này để đọc.
Khi đọc cuộc phỏng vấn trong đó Beauvoir bày tỏ sự ngưỡng mộ đối với chế độ độc tài Cuba, thật khó để không nhận ra một dạng chủ nghĩa gia trưởng trí thức, một sự say mê lãng mạn đối với mô hình xã hội nơi một tầng lớp tinh hoa “khai sáng” dẫn dắt quần chúng đi đúng đường. Vài năm trước đó, bà từng vui mừng khi chế độ Maoist, thông qua bộ máy tuyên truyền, giữ cho người dân “được cập nhật các sự kiện, được giải thích ý nghĩa và nguyên nhân của chúng” và “được giáo dục chính trị”. Như Orwell nhận xét, một số trí thức không nhìn cách mạng như “một phong trào quần chúng mà họ muốn tham gia”, mà coi nó là “một tập hợp các cải cách mà họ, những học giả sẽ áp đặt lên người khác, những thành viên thuộc tầng lớp thấp hơn”. Có lẻ vì vậy mà các trí thức pháp rất ủng hộ Pol Pot, nghe nói ông này tốt nghiệp tiến sĩ và luận án của ông ta có nói về cuộc xây dựng một xã hội mà sau này khi nắm quyền ông ta đã thực hiện bằng cách giết hết 30% dân chúng Cao Miên.
Dựa trên tác phẩm Capitalism, Socialism and Democracy, Joseph A. Schumpeter lập luận rằng chủ nghĩa tư bản tưởng thưởng cho những người hành động thực tế, những người tạo ra giá trị cho người tiêu dùng, trong khi lại đánh giá thấp sự thông minh trừu tượng và tài hùng biện. Từ đó nuôi dưỡng sự bất mãn của giới trí thức, tự xem là giới tinh hoa.
Chủ nghĩa xã hội thì nâng những người ấy lên thành các nhà hoạch định và điều phối trung tâm, đem lại địa vị và sự bảo vệ khỏi áp lực thị trường. Chủ nghĩa tư bản tưởng thưởng cho người tạo ra giá trị; chủ nghĩa xã hội nâng vị thế của người điều khiển.
Giới trí thức được xem là những “thợ ngôn từ”, hình thành cảm giác mình “xứng đáng” từ thời đi học, nơi khả năng ngôn ngữ đem lại địa vị cao nhất. Sau đó họ bất mãn với chủ nghĩa tư bản vì hệ thống này lại thưởng cho khả năng tạo ra giá trị thực tế cho người tiêu dùng hơn là trí tuệ trừu tượng.
Tiến sĩ Thomas Sowell, một người da đen, từng là một người Mát-xít gộc như thượng nghị sĩ Bernie Sanders, gọi họ là “những người được xức dầu” (the anointed). Những người đánh giá quá cao kiến thức của bản thân trong việc thiết kế xã hội, đổ lỗi cho chủ nghĩa tư bản về mọi tệ nạn xã hội trong khi phớt lờ các đánh đổi và trí tuệ thực tiễn phân tán trong xã hội, đồng thời thúc đẩy những tầm nhìn giúp nâng cao vai trò của chính họ như những nhà hoạch định và phê bình. Có lẻ mấy ông trí thức mỹ thì mình thích nhất ông da đen này vì ôgn ta viết sách hay trả lời phỏng vấn rất dễ hiểu.
Giới trí thức sống trong các tháp ngà, tưởng tượng ra một thế giới huy hoàng, chuyên chính vô sản bú xua la mua. Muốn thực hiện chương trình của họ thì phải dùng bạo lực, ép buộc người khác tuân theo lời họ nếu không thì giết. Như Tố Hữu khi xưa từng viết: “Giết, giết nữa, bàn tay không phút nghỉ" (từ bài thơ Giết giặc hoặc Thơ đấu tố)
Sơn đen nhưng tâm hồn Sơn trong trắng, nhà Sơn nghèo dang nắng Sơn đen
Nguyễn Hoàng Sơn
